Co to są żylaki powrózka nasiennego?
Żylaki powrózka nasiennego, czyli varicocele, to patologiczne poszerzenie żył splotu wiciowatego (plexus pampiniformis) — sieci naczyń żylnych odprowadzających krew z jąder wzdłuż powrózka nasiennego. W warunkach prawidłowych ten splot działa jak wymiennik ciepła, utrzymując jądra o kilka stopni poniżej temperatury ciała — co jest niezbędne dla prawidłowej spermatogenezy.
Varicocele dotyczy ok. 15% wszystkich mężczyzn, ale wśród mężczyzn zgłaszających się z powodu niepłodności odsetek ten wzrasta do 35–40%. To czyni je najczęstszą, potencjalnie odwracalną przyczyną niepłodności męskiej — i dlatego każda ocena andrologiczna powinna je uwzględniać.
Aż 90% przypadków varicocele jest lewostronne — wynika to z anatomii. Lewa żyła jądrowa uchodzi do lewej żyły nerkowej pod kątem prostym, co stwarza znacznie wyższy opór odpływu niż po stronie prawej, gdzie żyła uchodzi do żyły głównej dolnej pod kątem ostrym. Prawostronne varicocele jest rzadkie i zawsze wymaga wykluczenia wtórnej przyczyny — np. guza w jamie brzusznej uciskającego na żyłę.
- Stopień I (subkliniczne) — niemacalne, wykrywalne jedynie w Doppler USG przy próbie Valsalvy.
- Stopień II — wyczuwalne w badaniu palpacyjnym przy próbie Valsalvy, niewidoczne gołym okiem.
- Stopień III — wyczuwalne bez Valsalvy i widoczne przez skórę moszny jako wijące się struktury naczyniowe.
Objawy varicocele — czego się spodziewać?
Znaczna część varicocele przebiega bez żadnych objawów i zostaje wykryta przypadkowo — podczas badania do sportu, w trakcie oceny andrологicznej przed planowaniem ciąży lub przy rutynowym badaniu lekarskim. Wyjaśniam pacjentom, że brak bólu nie oznacza braku problemu — bezobjawowe varicocele może cicho wpływać na spermatogenezę.
Kiedy varicocele daje objawy, są nimi najczęściej: tępy, pulsujący ból lub uczucie ciężkości w lewym jądrze lub mosznie. Charakterystyczne jest nasilenie po długim staniu, intensywnym wysiłku fizycznym lub w upalne dni — i ustępowanie po położeniu się. Niekiedy pacjenci opisują uczucie „ciągnięcia" w pachwinie. Silny ostry ból jest rzadki i powinien skłonić do wykluczenia skrętu jądra.
Przy varicocele stopnia II i III w badaniu palpacyjnym wyczuwalne są wijące się, miękkie żyły — klasycznie opisywane jako „worek robaków" (bag of worms). To patognomoniczne badanie, które doświadczony urolog/androlog wykona w ciepłym pomieszczeniu, w pozycji stojącej, z próbą Valsalvy.
Jednym z poważniejszych skutków długotrwałego varicocele jest hipotrofia jądra — jego zmniejszenie w stosunku do strony przeciwnej. Różnica objętości powyżej 20% między jądrami jest niepokojącym sygnałem i wskazaniem do działania, szczególnie u nastolatków, u których varicocele może hamować prawidłowy wzrost jądra w okresie pokwitania.
Jak varicocele wpływa na płodność?
To pytanie, które pada na każdej konsultacji dotyczącej varicocele w kontekście niepłodności pary. Odpowiedź jest złożona — varicocele może, ale nie musi, wpływać na płodność.
Główny mechanizm to podwyższenie temperatury moszny. Prawidłowa spermatogeneza wymaga temperatury o 2–4°C niższej niż temperatura ciała. Żylaki zaburzają wymianę ciepła w splocie wiciowatym — krew zastojowa ogrzewa jądro. Efektem jest stres oksydacyjny, hipoksja tkanek jądrowych i zaburzenie funkcji komórek Sertoliego oraz Leydiga.
W mojej praktyce u mężczyzn z varicocele i nieprawidłowym nasieniem najczęściej widzę kombinację: obniżonej koncentracji plemników (oligospermia), zmniejszonej ruchliwości (asthenospermia) i zaburzeń morfologii (teratospermia). Klasyczny „wzorzec varicocele" — choć nieswoisty — to właśnie to trójwymiarowe uszkodzenie oceniane według kryteriów WHO 2021. Ważne: nie każde varicocele uszkadza nasienie — varicocele subkliniczne (stopień I) rzadko wymaga interwencji wyłącznie z powodów prokreacyjnych.
Stres oksydacyjny wywołany przez varicocele może prowadzić do fragmentacji DNA plemników — uszkodzenia materiału genetycznego, które nie jest widoczne w standardowym spermiogramie, ale wpływa na jakość zarodków i zwiększa ryzyko poronień. Przy nawracających niepowodzeniach prokreacyjnych i varicocele zlecam badanie DFI (DNA Fragmentation Index).
Kiedy koniecznie do androloga lub urologa?
Varicocele często przebiega cicho latami. Są jednak sytuacje, w których warto działać bez zbędnej zwłoki — opóźnienie może oznaczać postępujące uszkodzenie jądra lub utratę szansy na naturalne poczęcie dziecka.
Varicocele w okresie dojrzewania może hamować wzrost jądra — wskazanie do operacji nawet bez udowodnionej niepłodności, by chronić potencjał rozrodczy.
Przewlekły ból jądra uniemożliwiający normalną aktywność lub pracę to wskazanie do leczenia niezależnie od planów prokreacyjnych.
Para starająca się o dziecko ponad 12 miesięcy + varicocele II–III stopnia + nieprawidłowy spermiogram = wskazanie do konsultacji i rozważenia zabiegu.
Obustronne zajęcie zwiększa ryzyko zaburzeń płodności. Wymaga diagnostyki i indywidualnej oceny wskazań do leczenia obydwu stron.
Jeśli którykolwiek z powyższych punktów Cię dotyczy — umów wizytę andrologiczną. Im wcześniej, tym więcej opcji leczenia.
Jak diagnozujemy varicocele?
Diagnostyka varicocele opiera się na badaniu fizykalnym uzupełnionym badaniami obrazowymi i andrologicznymi. Standardem jest ocena w kilku płaszczyznach jednocześnie.
Badanie przeprowadzam w ciepłym pomieszczeniu, w pozycji stojącej, po kilku minutach adaptacji — w zimnie żyły kurczą się i varicocele może być niewidoczne. Oceniam obie strony moszny w spoczynku i przy próbie Valsalvy (napięcie brzucha przy zamkniętej głośni). Mierzę orchidometrem objętość obu jąder — asymetria powyżej 20% jest klinicznie istotna.
Ultrasonografia z opcją Doppler pozwala zmierzyć średnicę żył splotu wiciowatego i ocenić refluks żylny — czyli cofanie się krwi przy próbie Valsalvy. Żyły powyżej 3 mm z refluksem potwierdzają rozpoznanie. Badanie jest nieinwazyjne, nie wymaga znieczulenia i jest powtarzalne — stosuję je do oceny wyników leczenia.
U każdego mężczyzny z varicocele i planami prokreacyjnymi zlecam analizę nasienia. Oceniam koncentrację, ruchliwość całkowitą i postępową, morfologię (kryteria Tysberga) oraz żywotność plemników. Przy nieprawidłowym wyniku — kontroluję po 3 miesiącach lub po leczeniu.
Varicocele może zaburzać funkcję endokrynną jądra. Przy podejrzeniu hipogonadyzmu oznaczam: FSH, LH, testosteron całkowity i wolny, inhibinę B (marker funkcji komórek Sertoliego). Obniżone FSH w normie + niska inhibina B może sugerować uszkodzenie kanalików nasiennych niezależne od varicocele.
Pełen opis badań andrologicznych znajdziesz na stronie Diagnostyka i leczenie.
Metody leczenia varicocele
Wybór między obserwacją a zabiegiem jest jedną z ważniejszych decyzji w andrologii. Nie każde varicocele wymaga leczenia — a nieuzasadniony zabieg to zawsze zbędne ryzyko. Kieruję się wytycznymi Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) i indywidualną sytuacją kliniczną.
Varicocele subkliniczne i stopnia I u mężczyzny bez bólu, bez planów prokreacyjnych i z prawidłowym nasieniem można bezpiecznie obserwować — kontrola USG i spermiogram co 12–24 miesiące. Leczenie zachowawcze (suspensorium mosznowe, NLPZ przy bólu) pomaga przy łagodnym dyskomforcie i nie wymaga hospitalizacji.
Złotym standardem operacyjnym jest mikrochirurgiczna varicocelectomia podpachwinowa lub nadpachwinowa. Zabieg wykonywany pod mikroskopem operacyjnym pozwala precyzyjnie zidentyfikować i podwiązać wszystkie żyły powrózka, oszczędzając tętnicę jądrową, naczynia limfatyczne i nasieniowód. Najniższy odsetek nawrotów (1–5%) i powikłań spośród wszystkich technik operacyjnych. Wyjaśniam pacjentom, że ta precyzja przekłada się bezpośrednio na wyniki — zarówno w zakresie bólu, jak i płodności.
Przezskórna embolizacja żył jądrowych wykonywana przez radiologa interwencyjnego jest opcją dla pacjentów, którzy nie chcą lub nie mogą przejść operacji otwartej. Skuteczna, ambulatoryjna, ale trudniejsza technicznie przy nawrotach. Varicocelectomia laparoskopowa ma wyższy odsetek nawrotów niż mikrochirurgia i wyższe ryzyko uszkodzenia naczyń limfatycznych (obrzęk jądra).
Badania metaanalityczne wskazują, że u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów (varicocele II–III stopnia + nieprawidłowy spermiogram) leczenie operacyjne przynosi poprawę parametrów nasienia u 30–40% operowanych i zwiększa odsetek ciąż naturalnych. Poprawy należy oczekiwać po 3–6 miesiącach od zabiegu — tyle trwa pełen cykl spermatogenezy.
Informacje o procedurach zabiegowych dostępnych w mojej praktyce znajdziesz na stronie Zabiegi urologiczne.
Varicocele u nastolatków — odrębne zagadnienie
U chłopców i młodych mężczyzn varicocele zasługuje na szczególną uwagę. Jądro w okresie dojrzewania jest w trakcie intensywnego wzrostu i różnicowania — przewlekłe niedokrwienie i podwyższona temperatura mogą ten rozwój zaburzyć w sposób nieodwracalny.
Wskazanie do operacji u nastolatka stawiam, gdy stwierdzam hipotrofię jądra po stronie varicocele — różnica objętości powyżej 20% w stosunku do jądra przeciwstronnego. W przeciwieństwie do dorosłych, gdzie bezpośrednim wskazaniem jest nieprawidłowy spermiogram, u nastolatka działamy prewencyjnie, by zachować potencjał rozrodczy na przyszłość. Po skutecznym leczeniu w wielu przypadkach obserwuje się tzw. catch-up growth — nadrabianie wzrostu przez dotychczas mniejsze jądro.
Najczęstsze pytania o żylaki powrózka nasiennego
Czy varicocele zawsze wymaga operacji?
Nie — bezobjawowe varicocele u mężczyzny bez problemów z płodnością i bez zaniku jądra można bezpiecznie obserwować. Wskazania do zabiegu to: ból wpływający na jakość życia, nieprawidłowe parametry nasienia w parze starającej się o dziecko, zanik jądra (zwłaszcza u nastolatków) lub obustronne varicocele. Decyzję zawsze podejmujemy indywidualnie po ocenie klinicznej i badaniach.
Jak szybko po operacji varicocele poprawia się jakość nasienia?
Poprawa parametrów nasienia następuje stopniowo — pełen cykl spermatogenezy trwa ok. 72 dni, a dojrzewanie plemników w najądrzu kolejne 2–3 tygodnie. W praktyce pierwsze wyraźne zmiany w spermiogramie obserwuję po 3 miesiącach od operacji, a ocenę ostateczną przeprowadzam po 6 miesiącach. Badania pokazują, że u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów poprawa stężenia, ruchliwości i morfologii plemników wynosi 30–40%.
Czy varicocele może powrócić po operacji?
Tak, nawrót jest możliwy. Ryzyko zależy od techniki operacyjnej: przy klasycznej operacji otwartej wynosi ok. 15%, przy podejściu laparoskopowym ok. 10%, a przy mikrochirurgicznej varicocelectomii podpachwinowej — zaledwie 1–5%. Dlatego preferuję technikę mikrochirurgiczną, która przy wysokiej skuteczności ma najniższy odsetek nawrotów i najlepiej zachowuje naczynia limfatyczne, zmniejszając ryzyko powikłań.
Powiązane artykuły
Masz varicocele lub starasz się o dziecko i chcesz sprawdzić nasienie?
Ocena andrologiczna i diagnostyka varicocele to wizyta, która może zmienić Twoje szanse na naturalną ciążę. Przyjmuję zarówno w Kędzierzynie-Koźlu, jak i Krapkowicach.