Zapalenie jądra i najądrza (orchitis, epididymitis) — objawy, diagnostyka i leczenie

Zapalenie jądra i najądrza — definicja i epidemiologia

Zapalenie jądra (orchitis) to stan zapalny miąższu jądra — litego narządu produkującego plemniki i testosteron. Zapalenie najądrza (epididymitis) to z kolei stan zapalny najądrza (epididymis) — długiej, wąskiej struktury przylegającej do tylnej ściany jądra, odpowiedzialnej za dojrzewanie i transport plemników. Najczęściej oba procesy współwystępują — mówimy wtedy o orchidoepididymitis lub zapaleniu jądra i najądrza łącznie.

Jest to częste schorzenie urologiczne, dotykające mężczyzn w każdym wieku, choć przyczyny różnią się istotnie w zależności od grupy wiekowej. Zapalenie najądrza jest jedną z najczęstszych przyczyn bólu moszny u mężczyzn po 18. roku życia. Prawidłowo i szybko leczone prowadzi do pełnego wyzdrowienia; zaniedbane lub leczone zbyt krótko może skutkować poważnymi powikłaniami — w tym niepłodnością lub utratą jądra.

Przyczyny zapalenia jądra i najądrza

Zakażenia bakteryjne — najczęstsze u dorosłych

Zakażenia bakteryjne są zdecydowanie najczęstszą przyczyną zapalenia najądrza u dorosłych mężczyzn. Spektrum drobnoustrojów różni się wyraźnie w zależności od wieku:

• Mężczyźni poniżej 35. roku życia: dominują patogeny przenoszone drogą płciową. Chlamydia trachomatis jest najczęstszym czynnikiem etiologicznym — często przebiega bezobjawowo przez długi czas. Neisseria gonorrhoeae (rzeżączka) odpowiada za część przypadków, zwłaszcza przy współistniejącej wydzielinie z cewki moczowej.
• Mężczyźni powyżej 35. roku życia: dominują enterobakterie — Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa. Zakażenia te często mają związek z przerostem prostaty (BPH) utrudniającym odpływ moczu, cewnikowaniem pęcherza lub przebytymi zabiegami urologicznymi.
• Mycobacterium tuberculosis: gruźlica układu moczowo-płciowego jest rzadką, lecz ważną przyczyną w diagnostyce różnicowej — szczególnie w przypadkach opornych na standardowe leczenie, z towarzyszącą gruzlicą płuc lub nerek.

Zakażenia wirusowe

Wirus świnki (Paramyxovirus) jest klasyczną, choć coraz rzadszą (dzięki szczepieniu MMR) przyczyną zapalenia jądra. Orchitis świnkowe pojawia się zazwyczaj 4-7 dni po powiększeniu ślinianki przyusznej i dotyczy ok. 20-40% dorosłych mężczyzn chorujących na świnkę. W ok. 15-30% przypadków jest obustronne — co niesie ze sobą poważne ryzyko uszkodzenia spermatogenezy i niepłodności. Inne wirusy mogące wywoływać orchitis: enterowirusy (np. wirus Coxsackie), adenowirusy, CMV (cytomegalowirus), HIV.

Inne przyczyny

• Urazowe — po urazie moszny, nawet pozornie niewielkim
• Jatrogenne — powikłanie po operacji przepukliny pachwinowej, vasektomii, cewnikowaniu pęcherza, zabiegach endoskopowych w obrębie dolnych dróg moczowych
• Autoimmunologiczne — rzadko, w przebiegu układowych chorób zapalnych
• Specyficzne — sarkoidoza jądra, aktynomykoza, bruceloza

Objawy zapalenia jądra i najądrza

Zapalenie najądrza i jądra ma charakterystyczny, choć zmienny obraz kliniczny. Kluczowe objawy to:

• Ból moszny — początkowo umiarkowany, narasta stopniowo w ciągu kilku godzin lub dni. Często promieniuje do pachwiny, podbrzusza lub okolicy lędźwiowej
• Obrzęk moszny — zaczerwienienie i ocieplenie skóry moszny; jądro i najądrze bolesne palpacyjnie
• Gorączka — często powyżej 38°C, nierzadko z dreszczami i ogólnym złym samopoczuciem
• Dysuria — ból lub pieczenie przy oddawaniu moczu (częste przy zakażeniu Chlamydią lub rzeżączką)
• Wydzielina z cewki moczowej — obecna przy zakażeniach przenoszonych drogą płciową
• Objaw Prehna pozytywny — uniesienie moszny przynosi częściową ulgę w bólu. Pomaga odróżnić zapalenie od skrętu (w skręcie objaw Prehna jest negatywny)
• Nasiądze (najądrze) wyczuwalne jako bolesny, twardy, powiększony sznur za jądrem

Diagnostyka zapalenia jądra i najądrza

Rozpoznanie zapalenia jądra i najądrza opiera się na zebraniu szczegółowego wywiadu, badaniu fizykalnym i wynikach badań dodatkowych:

Wywiad i badanie fizykalne

Lekarz pyta o: początek i charakter bólu (nagły czy stopniowy?), towarzyszącą gorączkę, dysurię, wydzielinę z cewki, aktywność seksualną i stosowanie zabezpieczeń, przebyte choroby układu moczowego i urazy. Badanie fizykalne obejmuje ocenę moszny, jąder, najądrzy, powrózka nasiennego oraz badanie per rectum (gruczoł krokowy).

USG Doppler moszny

Podstawowe i najważniejsze badanie. Pozwala ocenić ukrwienie jądra (wykluczenie skrętu), obecność stanu zapalnego najądrza i jądra (wzmożone ukrwienie w epididymitis), obecność reaktywnego wodniaka (płyn w osłonce pochwowej jako odpowiedź na stan zapalny) oraz wykluczenie ropnia lub guza jądra.

Badania laboratoryjne

• Posiew moczu (środkowy strumień) — identyfikacja drobnoustroju i antybiogram
• Rozmaz cewkowy lub test NAAT (nucleic acid amplification test) — wykrycie Chlamydii i rzeżączki
• Morfologia krwi z rozmazem, CRP, OB — markery stanu zapalnego
• Przy podejrzeniu gruźlicy: hodowla moczu na prątki, testy immunologiczne (IGRA, mantoux)

Możliwe powikłania nieleczonego zapalenia

Szybkie wdrożenie leczenia zapobiega powikłaniom. Zaniedbane lub nieprawidłowo leczone zapalenie jądra i najądrza może prowadzić do:

• Ropień jądra lub najądrza — nagromadzenie ropy, wymagające chirurgicznego drenażu lub orchidektomii (usunięcia jądra)
• Atrofia (zanik) jądra — trwałe uszkodzenie miąższu jądra przy nasilonym lub nawracającym zapaleniu; może prowadzić do obniżenia produkcji testosteronu i niemożności wytwarzania plemników
• Przewlekłe zapalenie najądrza — uporczywy ból moszny trwający ponad 3 miesiące; trudne do leczenia
• Przetoka — rzadkie, ciężkie powikłanie ropnia
• Niepłodność — szczególnie po obustronnym zapaleniu jądra (np. w przebiegu świnki) lub nawracających epizodach epididymitis; zniszczenie kanalików nasiennych najądrza może uniemożliwić transport plemników
• Wodniak wtórny — reaktywne nagromadzenie płynu wokół jądra w odpowiedzi na stan zapalny